هنوز هیچ محصولی خریداری نکرده اید.
با کودک خجالتی چگونه برخورد کنیم؟
بعضی کودکان از همان سالهای ابتدایی زندگی برای ارتباط گرفتن با افراد جدید به زمان بیشتری نیاز دارند. ممکن است پشت پدر یا مادر پنهان شوند، در جمع کمتر صحبت کنند یا هنگام ورود به مهدکودک و مدرسه مدتی طول بکشد تا با دیگران صمیمی شوند. چنین رفتاری همیشه به معنای وجود مشکل نیست؛ زیرا بخشی از خجالتی بودن کودک میتواند با خلقوخو و ویژگیهای ذاتی او ارتباط داشته باشد.
آکادمی اطفال آمریکا توضیح میدهد که برخی کودکان بهطور طبیعی دیرجوش یا محتاط هستند و پس از مدتی که با محیط و افراد آشنا میشوند، تعامل اجتماعی مناسبی پیدا میکنند. بنابراین هدف از درمان خجالتی بودن کودک این نیست که هر کودک آرامی را به فردی بسیار برونگرا تبدیل کنیم؛ بلکه باید به او کمک کنیم بدون اضطراب شدید، ترس یا اجتناب، بتواند نیازهای خود را بیان کند و در موقعیتهای اجتماعی حضور داشته باشد.
چگونه با کودک خجالتی برخورد کنیم؟
یکی از مهمترین پرسشهای والدین این است که با کودک خجالتی چگونه برخورد کنیم؟ اولین اصل این است که کودک را به دلیل خجالتی بودن سرزنش، مسخره یا با دیگران مقایسه نکنیم. عباراتی مانند «چرا اینقدر خجالتی هستی؟» یا «ببین خواهرت چقدر راحت حرف میزند» معمولاً کمکی به کودک نمیکنند و حتی ممکن است باعث شوند او تصویر منفیتری از تواناییهای اجتماعی خود پیدا کند.
بهتر است به جای فشار دادن نقطه ضعفها، شرایطی فراهم کنید که کودک با قدمهای کوچک ارتباط اجتماعی را تمرین کند. مثلاً ابتدا سلام کردن به یک فرد آشنا، سپس بازی با یک کودک و بعد شرکت در یک فعالیت گروهی کوچک.
آکادمی اطفال آمریکا توصیه میکند والدین رفتار اجتماعی مناسب را برای کودک الگوسازی کنند، موقعیتهای اجتماعی را از قبل با او تمرین کنند و برای پیشرفتهای کوچک نیز او را تشویق کنند. چند راهکار موثر در این زمینه شامل موارد زیر میباشد:
- قبل از ورود به مهمانی، مهد یا محیط جدید برای کودک توضیح دهید چه اتفاقی قرار است بیفتد.
- از او انتظار نداشته باشید بلافاصله با دیگران صحبت کند.
- موقعیتهای اجتماعی را از جمعهای کوچکتر شروع کنید.
- با بازی نقش، سلام کردن، درخواست کمک یا شروع گفتوگو را در خانه تمرین کنید.
- به جای تعریف کودک بهعنوان «بچه خجالتی»، درباره رفتار مشخص او صحبت کنید.
- فعالیتهایی را انتخاب کنید که کودک به آنها علاقه دارد؛ علاقه مشترک میتواند شروع ارتباط با همسالان را آسانتر کند.
- به جای انجام دادن همه کارها از طرف کودک، فرصت دهید خودش پاسخ دهد.
نشانههای کودک خجالتی چیست؟
نشانه های کودک خجالتی ممکن است در هر کودک کمی متفاوت باشند. برخی کودکان فقط هنگام ملاقات با افراد جدید محتاط هستند، اما پس از چند دقیقه به جمع میپیوندند. گروه دیگری ممکن است مدت زیادی سکوت کنند یا از حضور در موقعیتهای اجتماعی اجتناب کنند.
از رایجترین علائم کودک خجالتی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- صحبت نکردن یا کمحرفی در حضور افراد ناآشنا
- پنهان شدن پشت والدین هنگام روبهرو شدن با افراد جدید
- سختی در شروع بازی یا گفتوگو با همسالان
- نیاز به زمان طولانی برای گرم گرفتن با محیط جدید
- اجتناب از پاسخ دادن در کلاس
- نپرسیدن سؤال یا درخواست کمک حتی زمانی که به آن نیاز دارد
- اضطراب هنگام اجرای برنامه یا صحبت در مقابل دیگران
- چسبیدن بیش از حد به والدین در محیطهای جدید
این رفتارها به تنهایی نشاندهنده اختلال نیستند. مسئله زمانی مهمتر میشود که ترس یا اضطراب آنقدر شدید باشد که فعالیتهای عادی کودک را محدود کند NHS نیز از اجتناب از مدرسه، فعالیتهای کلاسی و رویدادهای اجتماعی، وابستگی زیاد به والدین و اجتناب از تعامل با کودکان یا بزرگسالان بهعنوان برخی نشانههای اضطراب اجتماعی در کودکان نام میبرد.
گاهی والدین از عبارت کودک خجالتی پرخاشگر استفاده میکنند. پرخاشگری همیشه در نقطه مقابل خجالت قرار ندارد؛ بعضی کودکان وقتی در یک موقعیت اجتماعی احساس فشار، ترس یا درماندگی میکنند ممکن است به جای سکوت، عصبانی شوند، گریه کنند یا رفتار تند نشان دهند. بنابراین باید علت رفتار بررسی شود و نباید هر پرخاشگری را به خجالت نسبت داد.
علت خجالتی بودن کودک چیست؟
پاسخ این سؤال معمولاً یک علت واحد نیست. ترکیبی از خلقوخو، تجربههای زندگی، محیط خانواده، رابطه با همسالان و نحوه واکنش اطرافیان میتواند در میزان خجالت یا بازداری اجتماعی کودک مؤثر باشد. برخی از رایجترین علل خجالتی بودن کودکان عبارتند از:
- خلقوخو و ویژگیهای ذاتی
- محیط و شیوه برخورد والدین
- تجربههای اجتماعی ناخوشایند
- سن و مرحله رشد
در ادامه هر یک از این موارد را به طور کامل توضیح خواهیم داد:
خلقوخو و ویژگیهای ذاتی
برخی کودکان از ابتدا نسبت به موقعیتها و افراد جدید محتاطترند. در روانشناسی رشد، مفهومی به نام «بازداری رفتاری» وجود دارد که به تمایل نسبتاً پایدار برخی کودکان به احتیاط، کنارهگیری یا ناراحتی در برابر افراد و موقعیتهای ناآشنا اشاره میکند.
این ویژگی یک عامل خطر برای اضطراب اجتماعی محسوب میشود، اما به این معنا نیست که تمام این کودکان در آینده دچار اختلال اضطرابی میشوند. یک مرور علمی نشان داده است که بخش قابلتوجهی از کودکان دارای بازداری رفتاری هرگز به اختلال اضطراب اجتماعی مبتلا نمیشوند.
محیط و شیوه برخورد والدین
شیوه فرزندپروری نیز میتواند در نحوه روبهرو شدن کودک با موقعیتهای اجتماعی نقش داشته باشد. البته رابطه بین رفتار والدین و اضطراب کودک ساده و یکطرفه نیست.
یک مرور نظاممند در سال 2024 نشان داد شواهد درباره تأثیر شیوههای فرزندپروری یکدست نیست، اما برخی مطالعات ارتباط رفتارهای بیشازحد محافظتکننده یا تشویقکننده اجتناب را با علائم اضطراب اجتماعی بیشتر گزارش کردهاند.
در دوره فرزندپروری مجتبی تمسکی نیز به موضوع شناخت بهتر رفتارهای فرزند، نحوه صحیح واکنش والدین و ایجاد رابطهای سالمتر میان والد و فرزند پرداخته میشود. یادگیری چنین مهارتهایی میتواند به والدین کمک کند به جای برچسب زدن یا فشار آوردن به آنها، محیط امنتری برای رشد او فراهم کنند.
تجربههای اجتماعی ناخوشایند
تمسخر، طرد شدن از جمع، قلدری یا تجربههای ناخوشایند اجتماعی ممکن است باعث خجالتی شدن کودک یا افزایش کنارهگیری او شوند. آکادمی اطفال آمریکا نیز تأکید میکند کودکانی که از طرف همسالان طرد میشوند ممکن است اعتمادبهنفس کمتری برای ورود به روابط اجتماعی پیدا کنند.
سن و مرحله رشد
| سن کودک | رفتار اجتماعی و خجالتی بودن |
|---|---|
| ۱ سالگی | محتاط بودن در برابر افراد غریبه میتواند بخشی از روند طبیعی رشد باشد. |
| ۲ سالگی | ممکن است کودک برای ارزیابی موقعیت جدید ابتدا واکنش والدین را بررسی کند. |
| ۳ سالگی | بیشتر کودکان به بازی دیگران توجه میکنند و به آنها میپیوندند؛ نیاز به زمان بیشتر برای ورود به بازی لزوماً نگرانکننده نیست. |
| ۴ سالگی | مهم است بررسی شود کودک پس از آشنا شدن با محیط میتواند بازی و ارتباط برقرار کند یا خیر. |
| ۵ سالگی | علاوه بر کمحرفی، میزان مشارکت کودک در بازی، رعایت نوبت و تعامل با همسالان اهمیت دارد. |
رفتار اجتماعی کودک باید متناسب با سن او بررسی شود. خجالتی بودن کودک یک ساله یا محتاط بودن او در برابر فرد غریبه را نمیتوان با رفتار یک دانشآموز دهساله مقایسه کرد.
در خجالتی بودن کودک دو ساله ممکن است کودک برای ارزیابی یک موقعیت جدید ابتدا واکنش والدین را نگاه کند. CDC این رفتار را یکی از نقاط عطف اجتماعی معمول در حدود دو سالگی میداند.
در سه سالگی بیشتر کودکان متوجه کودکان دیگر میشوند و به بازی آنها میپیوندند. بنابراین اگر یک کودک سه ساله خجالتی یا در اصطلاح والدین، خجالتی بودن کودک سه ساله، به زمان بیشتری برای ورود به بازی نیاز دارد لزوماً نگرانکننده نیست؛ اما عدم تعامل مداوم یا از دست دادن مهارتهای قبلی نیاز به بررسی دارد.
در مورد خجالتی بودن کودک چهار ساله نیز مهم است ببینیم آیا کودک پس از آشنا شدن با محیط قادر به بازی و ارتباط هست یا خیر.
در پنج سالگی، تعامل با همسالان پیچیدهتر میشود. بیشتر کودکان پنجساله ممکن است هنگام بازی از قوانین ساده پیروی کنند یا نوبت را رعایت کنند. بنابراین درباره خجالتی بودن کودک پنج ساله یا همان خجالتی بودن کودک 5 ساله باید علاوه بر کمحرفی، میزان مشارکت واقعی کودک در فعالیتهای اجتماعی را هم بررسی کرد.
انواع کودک خجالتی
کودک خجالتی یک تشخیص پزشکی واحد نیست و همه کودکان کمحرف یا گوشهگیر شبیه یکدیگر نیستند. پژوهشهای مربوط به خجالت میان چند الگوی متفاوت تمایز قائل میشوند.
کودک دیرجوش
این کودک در ابتدای ورود به محیط یا ملاقات با افراد جدید عقب میایستد، اما پس از آشنایی تدریجی آرام میشود و میتواند ارتباط برقرار کند. این الگو معمولاً بیشتر به خلقوخو مربوط است.
کودک خجالتی در موقعیتهای جدید
برخی کودکان فقط در برابر افراد یا موقعیتهای ناآشنا خجالتیاند و در خانه یا کنار دوستان نزدیک کاملاً راحت رفتار میکنند.
کودک خجالتی و گوشه گیر
اگر کودک حتی در محیطهای آشنا نیز بهطور مداوم از همسالان فاصله بگیرد، باید علت آن دقیقتر بررسی شود. کنارهگیری ممکن است با خجالت، اضطراب، مشکلات ارتباطی، تجربه طرد شدن یا عوامل دیگری ارتباط داشته باشد.
کودک مبتلا به اضطراب اجتماعی
خجالت و اختلال اضطراب اجتماعی یکی نیستند. در اضطراب اجتماعی، ترس از موقعیتهای اجتماعی معمولاً شدیدتر است و عملکرد روزمره را مختل میکند. به همین دلیل روانشناسی کودک خجالتی فقط به مشاهده میزان کمحرفی کودک محدود نمیشود؛ بلکه شدت ترس، مدت آن و تأثیرش بر زندگی کودک اهمیت دارد.
درمان خجالتی بودن کودک
برای درمان خجالتی بودن کودک ابتدا باید مشخص شود با یک ویژگی طبیعی خلقوخو روبهرو هستیم یا با اضطرابی که زندگی روزمره را مختل کرده است. بسیاری از کودکان دیرجوش بدون درمان تخصصی، با حمایت مناسب خانواده و تجربههای اجتماعی مثبت، مهارت بیشتری در برقراری ارتباط پیدا میکنند.
در ادامه راهکارهایی برای درمان چنین کودکانی ارائه خواهیم داد:
مواجهه تدریجی با موقعیتهای اجتماعی
اجتناب مداوم میتواند فرصت یادگیری را از کودک بگیرد. بهتر است کودک به تدریج و بدون فشار شدید در موقعیتهای اجتماعی قرار بگیرد؛ مثلاً ابتدا صحبت با یک دوست، سپس حضور در یک جمع کوچک و در نهایت فعالیت گروهی بزرگتر.
فرزند پروری در عصر جدید
چطور تنها با تغییر خودمان فرزندمان را درست تربیت کنیم
تمرین مهارتهای اجتماعی
سلام کردن، معرفی خود، درخواست بازی، سؤال پرسیدن و پاسخ دادن را میتوان با بازی نقش در خانه تمرین کرد. این تمرین برای کودک خجالتی در مدرسه بسیار مفید است؛ زیرا کودک قبل از مواجهه واقعی، چند پاسخ آماده در ذهن دارد.
همکاری والدین و مدرسه
خجالتی بودن کودک در مدرسه ممکن است باعث شود کودک پاسخ سؤال را بداند اما دستش را بالا نبرد، از درخواست کمک خجالت بکشد یا دیرتر دوست پیدا کند. صحبت با معلم میتواند کمک کند کودک ابتدا در گروههای کوچکتر مشارکت کند و به تدریج مسئولیتهای اجتماعی بیشتری بگیرد.
مطالعهای نظاممند روی کودکان مدرسهای نشان داده است که مداخلاتی شامل بازی، الگوسازی، تقویت، آموزش مهارتهای اجتماعی، آموزش روانشناختی و مواجهه میتوانند پیامدهای منفی خجالت و اضطراب اجتماعی را کاهش دهند.
رواندرمانی در موارد شدیدتر
اگر خجالت بخشی از یک اختلال اضطرابی باشد، رواندرمانی میتواند لازم باشد. درمان شناختیرفتاری یا CBT یکی از روشهای شناختهشده برای درمان اضطراب اجتماعی است و معمولاً متناسب با سن کودک اجرا میشود.
در چنین شرایطی مشاوره کودک خجالتی با روانشناس کودک یا روانپزشک کودک میتواند به تشخیص دقیقتر و انتخاب روش درمان مناسب کمک کند.
چه زمانی باید نگران خجالت کودک بود؟
خجالتی بودن زمانی بیشتر نیازمند توجه تخصصی است که مانع زندگی عادی کودک شود NHS اضطراب را زمانی مشکلساز میداند که شدید باشد، ادامه پیدا کند یا جلوی انجام فعالیتهای روزمره و مورد علاقه کودک را بگیرد.
بهتر است با متخصص کودک مشورت کنید اگر:
- کودک مرتب از رفتن به مدرسه، مهد یا مهمانی خودداری میکند؛
- به دلیل ترس نمیتواند با معلم یا همسالان صحبت کند؛
- اضطراب اجتماعی به مرور شدیدتر شده است؛
- کودک در محیطهای اجتماعی ناراحتی شدید، گریه یا خشم نشان میدهد؛
- هیچ دوست یا ارتباط اجتماعی متناسب با سن ندارد و از این وضعیت ناراحت است؛
- خجالت روی یادگیری یا عملکرد تحصیلی اثر گذاشته است؛
- کودک حتی پس از آشنا شدن با محیط نمیتواند با دیگران ارتباط برقرار کند؛
- علائم اضطراب یا خلق پایین نیز دیده میشود؛
- کودک مهارتهایی را که قبلاً داشته از دست داده است.
بهخصوص اگر کودک شما صرفاً آرام نیست و خجالت باعث اختلال واقعی در زندگی او شده، بهتر است به جای جستوجوی یک راهحل سریع برای درمان خجالتی بودن کودک، ارزیابی تخصصی انجام شود.
کلام آخر
داشتن یک کودک خجالتی لزوماً به معنای وجود مشکل روانشناختی نیست. بعضی کودکان ذاتاً محتاطتر و دیرجوشترند و برای سازگاری با آدمها و محیطهای جدید به زمان بیشتری احتیاج دارند. مهمترین نکته این است که کودک را با برچسب «خجالتی» محدود نکنیم، او را با دیگران مقایسه نکنیم و مجبورش نکنیم ناگهان وارد موقعیتهایی شود که برایش بسیار دشوار هستند.
حمایت عاطفی، الگوسازی رفتار اجتماعی، تمرین مهارتهای ارتباطی، ایجاد فرصتهای اجتماعی کوچک و افزایش تدریجی چالشها میتواند به کودک کمک کند. در عین حال، اگر خجالتی بودن کودک باعث اجتناب شدید از مدرسه، روابط اجتماعی یا فعالیتهای روزمره شده باشد، مشورت با متخصص سلامت روان کودک ضروری است.
سوالات متداول
1- چرا کودک خجالتی می شود؟
خجالتی بودن معمولاً حاصل یک عامل واحد نیست. خلقوخو و بازداری رفتاری، تجربههای اجتماعی، نحوه تعامل خانواده، رابطه با همسالان و گاهی اضطراب میتوانند در آن نقش داشته باشند.
2- برای کودک خجالتی چکار کنیم؟
بهترین کار این است که او را تحت فشار قرار ندهید و تعامل اجتماعی را مرحلهبهمرحله تمرین کنید. از موقعیتهای کوچک شروع کنید، رفتار اجتماعی مناسب را به او نشان دهید، از علایقش برای ارتباط با دیگران استفاده کنید و پیشرفتهای کوچک او را تشویق کنید. اگر خجالت باعث اختلال در مدرسه یا روابط شده است، مشاوره تخصصی مناسب خواهد بود.
3- چگونه کودک خجالتی نداشته باشیم؟
خجالتی بودن بخشی از تفاوتهای طبیعی خلقوخوی کودکان است و نمیتوان انتظار داشت همه کودکان کاملاً اجتماعی باشند. والدین میتوانند با ایجاد فرصتهای ارتباطی و مواجهه تدریجی با موقعیتهای جدید، کمک کنند خجالت مانع رشد و روابط کودک نشود.
♫ نمونه صوتی رایگان
قبل از خرید، بخشی از دوره را گوش بده
شمارهات را وارد کن تا لینک نمونه صوتی برایت ارسال شود.
نمونه دوره، رایگان ♫
نمونه صوتی هنوز اضافه نشده است.
دیدگاهتان را بنویسید