هنوز هیچ محصولی خریداری نکرده اید.
اضطراب در کودکان؛ راهنمای کامل والدین برای شناخت و درمان
کودکان و نوجوانان هم مثل بزرگسالان، گاهی احساس نگرانی و اضطراب میکنند. ترس از تاریکی، نگرانی جدا شدن از والدین، دلشوره قبل از امتحان یا خجالت در برابر افراد ناآشنا، بخشی از تجربه طبیعی دوران کودکی است. اما اگر اضطراب کودک شما روی حال خوب و زندگی روزمره او تأثیر بگذارد، متناسب با شرایط نباشد و در مدرسه، خواب، بازی، روابط خانوادگی یا ارتباط با دوستان اختلال ایجاد کند، ممکن است کودک با یک اختلال اضطرابی روبهرو باشد و به کمک و حمایت بیشتری نیاز داشته باشد.
درمان اضطراب در کودکان میتواند شامل رواندرمانی، بهویژه درمان شناختی رفتاری (CBT)، مشارکت والدین و در برخی موارد دارو باشد. در این مقاله با علت، علائم و روشهای درمان اضطراب در کودکان آشنا خواهید شد. تا انتها با ما باشید.
علائم اضطراب در کودکان
تعریف اضطراب در کودکان میتواند شکلهای متفاوتی داشته باشد. بعضی کودکان درباره موضوعات مختلف دائماً سؤال میکنند و به اطمینان گرفتن از والدین نیاز دارند؛ بعضی دیگر ساکت، گوشهگیر یا اجتنابی میشوند. گاهی علائم فیزیکی اضطراب در کودکان نیز ممکن است خود را با دلدرد یا سردرد نشان دهد.
مهمترین علائم اضطراب شدید در کودکان در کودکان عبارتاند از:
- نگرانی و ترس بیش از حد
- فکر کردن مداوم به اتفاقات بدی که ممکن است رخ دهند
- پرسیدن مکرر سؤال برای اطمینان گرفتن
- ترس از اشتباه یا شکست
- ترس از قضاوت دیگران
- کاهش اعتمادبهنفس
- مشکل در تمرکز
- بیقراری و تنش
- اجتناب از موقعیتهای ترسناک
- نرفتن یا بیمیلی شدید به مدرسه
- چسبیدن بیش از حد به والدین
- گریه یا عصبانیت هنگام جدایی
- اختلال خواب یا کابوس
- دلدرد، تهوع یا سردرد
- افزایش ضربان قلب و تعریق
- تنفس سریع یا احساس تنگی نفس
- تغییر در اشتها
- رفتارهای پرخاشگرانه یا تحریکپذیر
برای درک بهتر، این علائم را میتوان در سه گروه قرار داد.
علائم فکری و هیجانی اضطراب در کودک
کودک مضطرب ممکن است دائماً درگیر «اگر…» باشد؛ مثلاً «اگه مامان اتفاقی براش بیفته چی؟» یا «اگه امتحانمو خراب کنم چی؟»
نگرانی مداوم، ترس از اشتباه، حساسیت نسبت به نظر دیگران، احساس ناامنی، کاهش اعتمادبهنفس، تحریکپذیری و نیاز زیاد به اطمینان گرفتن از دیگران از نشانههای مهم هستند. در اضطراب فراگیر، این نگرانی میتواند درباره چندین موضوع مختلف مانند خانواده، مدرسه، سلامت یا اتفاقات آینده باشد.
علائم رفتاری اضطراب در کودکان
گاهی والدین تصور میکنند کودک لجباز، تنبل یا بیحوصله شده است، در حالی که رفتار او ممکن است با اضطراب ارتباط داشته باشد.
کودک ممکن است از مدرسه، مهمانی، صحبت کردن در جمع، پاسخ دادن به سؤال معلم یا انجام فعالیتهای جدید اجتناب کند. بعضی کودکان دائماً دنبال والدین خود میروند و بعضی دیگر در موقعیت اضطرابآور دچار گریه، قشقرق یا حتی پرخاشگری میشوند. اضطراب کودکان در مدرسه نیز میتواند به شکل بیتوجهی، بیقراری، ناتمام گذاشتن تکالیف یا دوری از فعالیتهای گروهی دیده شود.
علائم جسمانی اضطراب در کودکان
اضطراب فقط در ذهن کودک اتفاق نمیافتد و میتواند واکنشهای بدنی نیز ایجاد کند. دلدرد، تهوع، سردرد، تعریق، تپش قلب، تنش عضلانی، احساس تنگی نفس، مشکل خواب و خستگی از علائمی هستند که ممکن است همراه اضطراب دیده شوند.
البته وجود این علائم بهتنهایی به معنی اضطراب نیست. اگر کودک مرتباً از درد یا علائم جسمانی شکایت میکند، ابتدا باید احتمال علل پزشکی نیز بررسی شود.
انواع اضطراب در کودکان
اضطراب یک بیماری واحد نیست و انواع مختلفی دارد. نوع اضطراب بر اساس موضوع ترس، الگوی نگرانی و تأثیر آن بر عملکرد کودک مشخص میشود و شامل موارد زیر میباشد:
اضطراب اجتماعی در کودکان
در اضطراب اجتماعی در کودکان، ترس اصلی معمولاً به موقعیتهایی مربوط است که کودک در معرض نگاه یا قضاوت دیگران قرار میگیرد. برای مثال، کودک ممکن است از صحبت کردن در کلاس، شرکت در بازی گروهی، جواب دادن به معلم یا آشنا شدن با افراد جدید بترسد.
گاهی کودک در خانه کاملاً راحت صحبت میکند اما در مدرسه یا در حضور افراد خاص بسیار ساکت میشود. اجتناب از موقعیتهای اجتماعی و ترس از خجالتزده شدن نیز میتواند از نشانهها باشد.
بنابراین درمان اضطراب اجتماعی در کودکان معمولاً بر شناخت ترسها، کاهش اجتناب و یادگیری مهارتهای مقابلهای متمرکز است و میتواند با روشهای شناختی رفتاری انجام شود.
اختلال اضطراب فراگیر
کودکی که به اختلال اضطراب فراگیر مبتلاست، درباره موضوعات مختلف و نه فقط یک موقعیت خاص، نگرانی بیش از اندازه دارد. مدرسه، سلامت اعضای خانواده، عملکرد خودش، اتفاقات آینده یا مسائل روزمره ممکن است دائماً ذهن او را مشغول کنند.
این کودکان ممکن است بیقرار باشند، تمرکز سختی داشته باشند، خسته شوند، تحریکپذیر باشند یا خواب مناسبی نداشته باشند.
درمان اضطراب فراگیر در کودکان باید متناسب با شدت علائم و شرایط کودک توسط متخصص تعیین شود. رواندرمانی، بهخصوصCBT، یکی از روشهای اصلی درمان است و در برخی موارد ممکن است دارو نیز مورد استفاده قرار گیرد.
اضطراب مدرسه و امتحان
نگرانی قبل از امتحان طبیعی است، اما زمانی که اضطراب امتحان در کودکان و مدرسه شدید شود و عملکرد کودک را مختل کند، باید جدیتر بررسی شود.
کودک ممکن است قبل از امتحان دچار دلدرد و سردرد شود، نتواند بخوابد، تکالیفش را بارها پاک کند و دوباره بنویسد، از پاسخ دادن در کلاس خودداری کند یا حتی از رفتن به مدرسه امتناع کند.
در درمان اضطراب در کودکان دبستانی، همکاری والدین، مدرسه و متخصص سلامت روان اهمیت زیادی دارد. پیدا کردن عامل اصلی نگرانی نیز مهم است؛ زیرا اضطراب ممکن است ناشی از فشار تحصیلی، ترس از اشتباه، مشکلات ارتباطی، اضطراب جدایی یا حتی یک مشکل یادگیری تشخیصدادهنشده باشد.
اضطراب جدایی در کودکان
ترس از جدا شدن از والدین در سالهای اولیه زندگی میتواند طبیعی باشد. اما اگر این ترس شدید و پایدار شود و مانع مدرسه رفتن، خوابیدن یا انجام فعالیتهای معمول کودک شود، ممکن است اختلال اضطراب جدایی مطرح باشد (aacap).
چسبیدن شدید به والدین، گریه هنگام جدایی، امتناع از مدرسه، نگرانی درباره سلامت والدین، کابوس و شکایتهای جسمانی مانند دلدرد از نشانههای احتمالی آن هستند.
درمان اضطراب جدایی در کودکان معمولاً به کودک کمک میکند بهتدریج با موقعیت جدایی مواجه شود و مهارتهای لازم برای تحمل اضطراب را یاد بگیرد. والدین نیز باید در این فرایند با متخصص همکاری کنند.
فوبیای خاص در کودکی
فوبیای خاص یعنی ترس شدید و پایدار از یک شیء یا موقعیت مشخص؛ مانند سگ، حشرات، آمپول، ارتفاع، تاریکی یا برخی موقعیتهای دیگر. نکته مهم این است که ترس باید آنقدر شدید باشد که باعث ناراحتی قابل توجه یا اختلال در فعالیتهای معمول کودک شود.
درمان فوبیا معمولاً بر رواندرمانی و روشهایی مانند مواجهه تدریجی و کنترلشده با عامل ترس متمرکز است و نباید کودک را بهصورت ناگهانی و بدون برنامه در موقعیت ترسناک قرار داد.
رفیق راه تخصصی فرزند پروری (مشاور)
چطور تنها با تغییر خودمان فرزندمان را درست تربیت کنیم
چگونه اضطراب در کودکان تشخیص داده میشود؟
تشخیص اضطراب فقط با مشاهده یک علامت انجام نمیشود. متخصص سلامت روان کودک، وضعیت هیجانی و رفتاری کودک، مدت و شدت علائم، موقعیتهایی که اضطراب در آنها رخ میدهد و میزان تأثیر آن بر زندگی روزمره را بررسی میکند. سابقه پزشکی، خانوادگی، تحصیلی و اجتماعی کودک نیز میتواند در ارزیابی نقش داشته باشد.
متخصص باید مشخص کند آیا نگرانی کودک متناسب با مرحله رشدی اوست یا از حد طبیعی فراتر رفته است. برای مثال، ترس از جدایی در سنین پایین میتواند طبیعی باشد؛ اما اگر این ترس مدت زیادی ادامه داشته باشد و مانع رفتن کودک به مدرسه یا انجام فعالیتهای روزمره شود، نیازمند ارزیابی تخصصی است.
گاهی علائم اضطراب با مشکلات دیگری مانند اختلالات یادگیری یا ADHD اشتباه گرفته میشوند؛ بنابراین ارزیابی دقیق اهمیت زیادی دارد.
چرا کودکان مضطرب میشوند؟
علت اضطراب در کودکان یک عامل واحد نیست. بر اساس منابع تخصصی، عوامل ژنتیکی، ویژگیهای خلقی کودک و عوامل محیطی میتوانند در کنار یکدیگر احتمال بروز اختلال اضطرابی را افزایش دهند. کودکانی که ذاتاً محتاط، کمرو یا حساستر هستند ممکن است در معرض خطر بیشتری قرار داشته باشند.
تجربههای استرسزا، تغییرات مهم زندگی، مشکلات خانوادگی، فشار تحصیلی، مشکلات اجتماعی و برخی شرایط محیطی نیز میتوانند با دلایل اضطراب در کودکان ارتباط داشته باشند. البته نباید برای اضطراب کودک بهدنبال یک مقصرواحد بود؛ معمولاً مجموعهای از عوامل اضطراب در کودکان در شکلگیری و تداوم آن نقش دارند.
مجتبی تمسکی در یکی از مطالب خود درباره شکلگیری اضطراب در بزرگسالی به تجربههای دوران کودکی اشاره کرده و مینویسد: “چون تو بچگی دست به هرکاری زدیم سرزنش شدیم یا دعوامون کردن ممکنه در بزرگسالی هنگام شروع یه کار جدید اضطراب داشته باشیم”.
از نگاه فرزندپروری، والدین بهتر است ترس کودک را مسخره یا تحقیر نکنند و به جای سرزنش، به او کمک کنند احساس خود را بشناسد و با آن مواجه شود.
درمان اضطراب در کودکان
درمان اضطراب در کودکان به نوع و شدت علائم و شرایط هر کودک بستگی دارد. در موارد خفیف، رواندرمانی، بهویژه درمان شناختی ـ رفتاری (CBT)، از درمانهای مبتنی بر شواهد و گزینههای خط اول محسوب میشود. در موارد شدیدتر یا زمانی که پاسخ به رواندرمانی کافی نباشد، پزشک ممکن است دارو را نیز به برنامه درمانی اضافه کند (aacap).
در CBT کودک یاد میگیرد افکار اضطرابزا را بشناسد، رابطه میان فکر، احساس و رفتار را درک کند و بهتدریج با موقعیتهایی که از آنها اجتناب میکند مواجه شود. پژوهش NIMH نیز کاهش قابل توجه علائم اضطراب و بهبود عملکرد کودکان پس از یک دوره CBT را گزارش کرده است.
اضطراب در کودکان در سنین مختلف چگونه بروز میکند؟
اختلال اضطراب در کودکان با توجه به سن و مرحله رشد، شکلهای متفاوتی دارد. ترسها و نگرانیهای کودک در سالهای مختلف تغییر میکنند؛ برای مثال، اضطراب در کودکان ۵ ساله ممکن است بیشتر از جدایی از والدین یا افراد ناآشنا باشد، در حالی که کودک دبستانی بیشتر درباره مدرسه، امتحان و روابط با دوستان نگرانی داشته باشد. در جدول زیر میتوانید اضطراب شایع کودکان را در سنین مختلف مشاهده کنید:
| سن کودک | اضطراب و نگرانیهای شایع |
| نوزادی و نوپایی (۰ تا ۲ سال) | اضطراب در کودکان نوپا ممکن است شاما ترس از افراد ناآشنا، ناراحتی هنگام جدا شدن از والدین و واکنش به محیطها یا موقعیتهای جدید باشد. |
| پیش دبستانی (۳ تا ۵ سال) | اضطراب در کودکان سه ساله تا پنج ساله و همچنین اضطراب در کودکان پیش دبستانی احتمالا شامل ترس از تاریکی، حیوانات، صداهای بلند، تنهایی یا جدا شدن از والدین است. |
| سن دبستان (۶ تا ۱۱ سال) | نگرانی درباره مدرسه، امتحان، تکالیف، اشتباه کردن، عملکرد تحصیلی و روابط با دوستان از نگرانیهای 6 تا 11 سالگی محسوب میشود. |
| اوایل نوجوانی (۱۲ تا ۱۴ سال) | اضطراب در کودکان و نوجوانان 12 تا 14 ساله ممکن است با نگرانی درباره دوستیها، پذیرفته شدن از سوی همسالان، ظاهر، مدرسه و عملکرد تحصیلی خود را نشان دهد. |
| نوجوانی (۱۵ تا ۱۸ سال) | در سنین نوجوانی نگرانی درباره آینده، تحصیل، روابط اجتماعی، هویت، عملکرد و پذیرفته شدن از سوی دیگران بیشتر خود را نشان میدهد. |
برخی ترسها و نگرانیها نیز ممکن است در دورههای مختلف رشد ظاهر شوند و با افزایش سن تغییر کنند. برای مثال، اضطراب مرگ در کودکان یا حتی اضطراب مرگ والدین در کودکان ممکن است در برخی دورهها به شکل پرسشهای مکرر درباره مرگ، نگرانی از دست دادن والدین یا ترس از اتفاقات ناگوار بروز کند و میزان آن تا حد زیادی به سن و درک کودک از مفهوم مرگ بستگی دارد.
اضطراب در کودکان استثنایی
اضطراب در کودکان استثنایی ممکن است به شکلهایی مانند بیقراری، تغییر رفتار، اجتناب، گریه یا مشکلات ارتباطی دیده شود. به همین دلیل، بررسی علائم باید متناسب با شرایط رشدی و تواناییهای ارتباطی هر کودک انجام شود.
جمعبندی و خلاصه
اضطراب بخشی طبیعی از رشد کودک است، اما زمانی که ترس و نگرانی شدید، مداوم و مختلکننده شود، باید احتمال یک اختلال اضطرابی بررسی شود. اضطراب میتواند به شکل علائم فکری و هیجانی، رفتاری و جسمانی بروز کند و انواع مختلفی مانند اضطراب اجتماعی، اضطراب فراگیر، اضطراب جدایی و فوبیای خاص داشته باشد.
درمان اضطراب در کودکان به نوع و شدت مشکل بستگی دارد و در بسیاری از موارد رواندرمانی، بهخصوصCBT، نقش مهمی دارد. در موارد خاص ممکن است دارو نیز زیر نظر پزشک استفاده شود. مهمتر از همه اینکه والدین نباید ترس کودک را بیاهمیت بدانند یا او را به دلیل اضطراب سرزنش کنند. شناسایی زودهنگام و کمک تخصصی میتواند از تأثیر بیشتر اضطراب بر زندگی تحصیلی، اجتماعی و خانوادگی کودک جلوگیری کند.
سوالات متداول
1- اضطراب در کودکان چه علائمی دارد؟
اضطراب میتواند با نگرانی و ترس، بیقراری، گریه، اجتناب از موقعیتهای خاص و نیاز زیاد به اطمینان گرفتن بروز کند. علائم جسمانی مانند دلدرد، سردرد، تپش قلب، تعریق و اختلال خواب نیز ممکن است دیده شوند.
2- از کجا بفهمیم اضطراب کودک طبیعی است یا اختلال اضطرابی؟
ترس و نگرانی متناسب با سن و موقعیت معمولاً بخشی از رشد طبیعی کودک است. زمانی که اضطراب شدید در کودکان طولانی شود و در مدرسه، خواب، روابط یا فعالیتهای روزمره کودک اختلال ایجاد کند، نیاز به ارزیابی تخصصی دارد.
3- آیا دلدرد و سردرد کودک میتواند از اضطراب باشد؟
بله، اضطراب میتواند در برخی کودکان با علائم جسمانی مانند دلدرد، تهوع و سردرد همراه باشد. بااینحال، نباید هر علامت جسمانی را به اضطراب نسبت داد و در صورت تکرار یا شدت علائم، بررسی پزشکی لازم است.
♫ نمونه صوتی رایگان
قبل از خرید، بخشی از دوره را گوش بده
شمارهات را وارد کن تا لینک نمونه صوتی برایت ارسال شود.
نمونه دوره، رایگان ♫
نمونه صوتی هنوز اضافه نشده است.
دیدگاهتان را بنویسید