برای کنترل خشم کودک در سنین مختلف چه کنیم؟

تصور کنید در فروشگاه هستید و فرزندتان با صدای بلند گریه می‌کند، خودش را روی زمین می‌اندازد و حاضر نیست از خواسته‌اش کوتاه بیاید. شاید در خانه هم تجربه کرده باشید که کودکتان هنگام مخالفت، اسباب‌بازی‌هایش را پرت می‌کند یا حتی شما را می‌زند.

در چنین موقعیت‌هایی احتمالاً اولین سؤالی که به ذهنتان می‌رسد این است که هنگام عصبانیت کودک چه کنیم که هم آرام شود و هم این رفتار تکرار نشود؟

خشم یکی از احساسات طبیعی انسان است و کودکان نیز مانند بزرگسالان آن را تجربه می‌کنند. تفاوت اینجاست که کودک هنوز توانایی کافی برای شناخت احساسات، کنترل تکانه‌ها و بیان خواسته‌هایش ندارد. بنابراین ممکن است ناراحتی خود را با گریه، فریاد یا رفتارهای پرخاشگرانه نشان دهد.

بر اساس توضیحات آکادمی اطفال آمریکا (AAP)، مدیریت احساسات شدید مهارتی آموختنی است و والدین نقش مهمی در شکل‌گیری آن دارند.

در این مقاله، علت عصبانیت کودکان، روش‌های صحیح برخورد با آن و راهکارهای آموزش کنترل خشم کودک در سنین مختلف را بررسی می‌کنیم.

چرا کودک عصبانی می‌شود؟

برای مدیریت خشم کودک، ابتدا باید بفهمیم چه چیزی او را عصبانی کرده است. رفتارهای پرخاشگرانه همیشه به معنای نافرمانی عمدی نیستند؛ گاهی کودک نمی‌تواند نیاز یا ناراحتی خود را به شکل مناسب بیان کند.

مهم‌ترین عوامل مؤثر بر عصبانیت کودک عبارت‌اند از:

• ناتوانی در بیان احساسات: کودکان خردسال ممکن است واژه‌های کافی برای توضیح ناراحتی، ترس یا ناامیدی خود نداشته باشند.
• گرسنگی، خستگی یا کم‌خوابی: زمانی که نیازهای جسمی کودک تأمین نشده باشد، تحمل ناکامی برای او دشوارتر می‌شود.
• محدودیت و ناکامی: شنیدن پاسخ منفی، نرسیدن به اسباب‌بازی دلخواه یا متوقف شدن بازی می‌تواند باعث خشم شود.
• نیاز به استقلال: کودکان به‌تدریج می‌خواهند کارهای بیشتری را خودشان انجام دهند و محدود شدن استقلالشان ممکن است به اعتراض منجر شود.
• الگوگیری از اطرافیان: کودکی که مرتب شاهد داد زدن یا برخورد پرخاشگرانه است، ممکن است این رفتارها را برای حل اختلاف یاد بگیرد.
• فشارهای روانی و تغییرات محیطی: تولد خواهر یا برادر، ورود به مهدکودک، اختلافات خانوادگی یا تغییر محل زندگی می‌تواند حساسیت هیجانی کودک را افزایش دهد.

طبق توضیحات مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC)، کودکان نوپا هم‌زمان با رشد استقلال، هنوز در ارتباط کلامی و تنظیم هیجان محدودیت دارند؛ موضوعی که بروز قشقرق‌های هیجانی را در این سنین قابل انتظار می‌کند.

شناخت علت خشم به والدین کمک می‌کند به‌جای تمرکز صرف بر متوقف کردن رفتار، نیاز واقعی کودک را نیز بررسی کنند.

نشانه‌های خشم در کودکان چیست؟

عصبانیت کودک همیشه با فریاد یا گریه همراه نیست. بعضی کودکان هنگام خشم سکوت می‌کنند، از دیگران فاصله می‌گیرند یا حاضر به همکاری نیستند.

نشانه‌های رایج خشم در کودکان شامل موارد زیر است:

• نشانه‌های کلامی: فریاد زدن، اعتراض شدید، استفاده از کلمات توهین‌آمیز یا تهدید دیگران.
• نشانه‌های رفتاری: پرت کردن وسایل، لگد زدن، گاز گرفتن، هل دادن یا کوبیدن در.
• نشانه‌های جسمی: مشت کردن دست‌ها، سرخ شدن صورت، افزایش ضربان قلب یا تنفس سریع.
• نشانه‌های هیجانی: گریه شدید، بی‌قراری، تحریک‌پذیری و دشواری در آرام شدن.

نکته مهم، تفاوت میان احساس خشم و رفتار پرخاشگرانه است. عصبانی شدن به‌خودی‌خود مشکلی ندارد، اما آسیب زدن به دیگران یا تخریب وسایل نیازمند مداخله و آموزش است.

همچنین شدت و تکرار نشانه‌ها باید متناسب با سن کودک بررسی شود. بر اساس راهنمای AACAP درباره قشقرق‌های هیجانی، این رفتارها در کودکان نوپا شایع‌اند، اما با افزایش سن معمولاً کاهش پیدا می‌کنند.

شناخت نشانه‌های خشم فقط بخشی از ماجراست؛ نحوه واکنش والدین نیز اهمیت دارد. در دوره «فرزندپروری در عصر جدید» می‌توانید با مهارت‌های لازم برای برخورد آگاهانه‌تر با رفتارهای کودک آشنا شوید.

هنگام عصبانیت کودک چه کنیم؟

وقتی کودک به‌شدت عصبانی است، احتمالاً نمی‌تواند مانند شرایط عادی به توضیحات منطقی گوش دهد. بنابراین اولین هدف والدین باید حفظ امنیت و کمک به آرام شدن او باشد، نه متقاعد کردن فوری کودک. در چنین مواردی:

آرامش خود را حفظ کنید

با صدای آرام صحبت کنید و از فریاد زدن بپرهیزید. کودک برای یادگیری تنظیم هیجان به الگوی رفتاری قابل اتکا نیاز دارد.

احساس کودک را تأیید کنید

می‌توانید بگویید: «می‌فهمم ناراحتی چون نمی‌تونی الان با اون اسباب‌بازی بازی کنی.»

تأیید احساس به معنای موافقت با خواسته کودک نیست؛ بلکه نشان می‌دهد ناراحتی او را درک کرده‌اید.

قتی بتوانیم احساس کودک را درک کنیم و هم‌زمان مرزهای رفتاری را حفظ کنیم، برخورد با عصبانیت او آگاهانه‌تر می‌شود. برای آشنایی بیشتر با رویکرد دوره «فرزندپروری در عصر جدید»، می‌توانید نمونه صوتی رایگان آن را دریافت کنید.

♫ نمونه صوتی رایگان

قبل از اینکه برای تربیت فرزندت تصمیم بگیری، بخشی از دوره رو گوش کن

اگر می‌خوای بدونی دوره «فرزندپروری در عصر جدید» چقدر می‌تونه برای رابطه تو با فرزندت کاربردی باشه، یک فایل صوتی رایگان از محتوای دوره رو گوش کن!

Website

شماره موبایلدریافت رایگان دوره ←

شماره شما فقط برای ارسال نمونه و راهنمایی مرتبط استفاده می‌شود.

برای رفتار آسیب‌زننده حد بگذارید

اگر کودک دیگران را می‌زند، با لحنی محکم اما آرام بگویید: «می‌تونی عصبانی باشی، ولی اجازه نداری کسی رو بزنی.»

در صورت لزوم، افراد یا وسایل خطرناک را از دسترس او دور کنید.

از بحث طولانی خودداری کنید

هنگام اوج عصبانیت، جملات کوتاه و روشن مؤثرتر از توضیحات مفصل هستند. آموزش و گفت‌وگو درباره رفتار مناسب را به زمانی موکول کنید که کودک آرام شده است.

پس از آرام شدن، راه‌حل پیدا کنید

از کودک بپرسید دفعه بعد چگونه می‌تواند ناراحتی‌اش را بیان کند. برای مثال، درخواست کمک، استفاده از کلمات یا فاصله گرفتن کوتاه از موقعیت را تمرین کنید.

این مراحل با توصیه‌های CDC درباره مربیگری هیجانی هماهنگ‌اند؛ رویکردی که بر پذیرش احساسات، حفظ امنیت و آموزش رفتار مناسب تأکید می‌کند.

راه‌های کنترل خشم کودک چیست؟

کنترل خشم کودک مهارتی تدریجی است که با تمرین روزانه تقویت می‌شود. قرار نیست کودک هیچ‌وقت عصبانی نشود؛ هدف این است که یاد بگیرد هنگام ناراحتی، رفتار ایمن و مناسب‌تری انتخاب کند.

برای تقویت این مهارت، چند اقدام کاربردی وجود دارد.

• نام‌گذاری احساسات: در موقعیت‌های روزمره از واژه‌هایی مانند خشم، ناراحتی، ترس و ناامیدی استفاده کنید. هرچه کودک احساس خود را بهتر بشناسد، بیان آن برایش آسان‌تر می‌شود.
• تقویت رفتار مطلوب: زمانی که کودک به‌جای فریاد زدن خواسته‌اش را بیان می‌کند، رفتار مشخص او را تحسین کنید؛ مثلاً بگویید: «خوب بود که گفتی ناراحتی، به‌جای اینکه وسیله رو پرت کنی.»
• ایجاد برنامه روزانه منظم: خواب کافی، وعده‌های غذایی منظم و آماده کردن کودک برای تغییر فعالیت‌ها می‌تواند برخی موقعیت‌های تنش‌زا را کاهش دهد.
• دادن حق انتخاب محدود: به‌جای دستورهای متعدد، دو انتخاب مناسب ارائه دهید؛ مثلاً «اول لباس‌هات رو جمع می‌کنی یا کتاب‌هات رو؟»
• آموزش حل مسئله: بعد از آرام شدن کودک، درباره مشکل و چند راه‌حل ممکن صحبت کنید.

پشتوانه این روش‌ها صرفاً تجربه والدین نیست. یک فراتحلیل منتشرشده در مجله Pediatrics در سال ۲۰۲۶ نشان داد مداخلات روان‌شناختی مبتنی بر آموزش والدین، به‌تنهایی یا همراه با مشارکت کودک، می‌توانند رفتارهای مخرب و مقابله‌ای را در کودکان کاهش دهند؛ هرچند شواهد مربوط به ماندگاری بلندمدت اثرات محدودتر است.

آموزش کنترل خشم به کودک بر اساس سن

روش برخورد با خشم باید با سطح رشد شناختی، زبانی و هیجانی کودک هماهنگ باشد. راهکاری که برای کودک پنج‌ساله مناسب است، لزوماً برای کودک یک‌ساله کاربرد ندارد.

• خشم کودک یک ساله: در این سن، گریه و اعتراض معمولاً راهی برای بیان نیازهای برآورده‌ نشده است. بررسی گرسنگی، خواب، درد و ناراحتی جسمی در اولویت قرار دارد. در آغوش گرفتن در صورت تمایل کودک، ایجاد محیط آرام و منحرف کردن توجه از موقعیت نامناسب می‌تواند کمک‌کننده باشد.
• کنترل خشم کودک 2 ساله: کودک دوساله در حال تجربه استقلال است، اما هنوز توانایی محدودی برای تحمل ناکامی دارد. استفاده از جملات کوتاه، برنامه قابل پیش‌بینی و ارائه دو انتخاب ساده مفید است. برای مثال: «خودت کفش می‌پوشی یا کمکت کنم؟»
• کنترل خشم کودک سه ساله: در سه‌سالگی می‌توان نام احساسات را آموزش داد و رفتار جایگزین را تمرین کرد. وقتی کودک آرام است، از او بخواهید به‌جای پرت کردن وسیله بگوید: «عصبانی شدم» یا «کمک می‌خوام».
• کنترل خشم کودک چهار ساله: در این سن، گفت‌وگو درباره پیامد رفتار و تمرین حل مسئله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برای مدیریت عصبانیت کودک 4 ساله می‌توانید از قصه، نمایش عروسکی و بازی‌های نوبتی استفاده کنید. هدف این است که کودک بتواند راه‌حل‌های ساده‌ای برای اختلافات پیدا کند.
• کنترل خشم کودک پنج ساله: کودک پنج‌ساله معمولاً آمادگی بیشتری برای شناخت نشانه‌های اولیه خشم دارد. می‌توانید شمارش آرام، تنفس عمیق، درخواست زمان استراحت و بیان محترمانه مخالفت را با او تمرین کنید. همچنین درباره جبران رفتار آسیب‌زننده، مانند کمک به جمع کردن وسایل پرت‌شده، صحبت کنید.

این پیشنهادها بر اساس اصول رشد کودک و آموزش والدگری مثبت در راهنماهای سنی CDC تنظیم شده‌اند. البته رشد هیجانی کودکان یکسان نیست و لازم است روش‌ها با توانایی واقعی هر کودک سازگار شوند.

بازی و تمرین برای کنترل خشم کودک

بازی یکی از روش‌های مناسب برای آموزش مهارت کنترل خشم در کودک است؛ زیرا کودک می‌تواند در محیطی امن، احساسات و رفتارهای جایگزین را تجربه کند.

تمرین‌های زیر را زمانی انجام دهید که کودک آرام است، نه هنگام اوج عصبانیت.

بازی چراغ راهنمای احساسات

سه دایره قرمز، زرد و سبز درست کنید و معنای هر رنگ را توضیح دهید:

• قرمز: توقف؛ به کسی آسیب نمی‌زنم.
• زرد: احساس خودم را می‌شناسم و چند نفس آرام می‌کشم.
• سبز: خواسته‌ام را بیان می‌کنم یا راه‌حل مناسبی انتخاب می‌کنم.

سپس موقعیت‌هایی مانند برداشته شدن اسباب‌بازی را مطرح کنید و از کودک بخواهید مراحل را تمرین کند.

تمرین بادکنک خیالی

از کودک بخواهید تصور کند بادکنکی مقابل او قرار دارد. همراه یکدیگر به‌آرامی نفس بکشید و هنگام بازدم وانمود کنید بادکنک را باد می‌کنید.

این تمرین با هدف آشنایی کودک با تنفس آرام طراحی شده و بهتر است به شکل بازی کوتاه و بدون اجبار انجام شود.

نمایش عروسکی خشم

دو عروسک انتخاب کنید و داستانی بسازید که یکی از آن‌ها از رفتار دیگری ناراحت می‌شود.

از کودک بپرسید: «فکر می‌کنی عروسکه به‌جای کتک زدن چی می‌تونه بگه؟» این فعالیت فرصتی برای تمرین گفت‌وگو و حل تعارض فراهم می‌کند.

نقاشی احساسات

از کودک بخواهید خشم را با رنگ یا شکل دلخواه نقاشی کند. سپس درباره احساس شخصیت نقاشی و راه‌های کمک به او صحبت کنید.

این بازی‌ها ابزارهای آموزشی خانگی هستند و نباید آن‌ها را جایگزین درمان تخصصی دانست. اصول نام‌گذاری هیجان، تنفس آرام و گفت‌وگو درباره تعارض با راهنمای آکادمی اطفال آمریکا درباره مدیریت خشم هم‌راستا هستند.

وقتی کودک به والدین پرخاش می‌کند، چه کنیم؟

خشم کودک نسبت به والدین ممکن است به شکل کتک زدن، فریاد کشیدن، توهین یا مخالفت شدید ظاهر شود. این رفتارها گاهی از ناتوانی کودک در مدیریت ناکامی ناشی می‌شوند و لزوماً نشان‌دهنده نداشتن محبت به والدین نیستند.

اگر کودک شما را می‌زند، ابتدا فاصله‌ای ایمن ایجاد کنید یا به‌آرامی مانع ضربه زدن شوید. سپس کوتاه و قاطع بگویید: «نمی‌ذارم من رو بزنی.»

از مقابله‌به‌مثل، تهدید به ترک کودک یا تحقیر او خودداری کنید. پس از آرام شدن، شیوه بیان ناراحتی را تمرین کنید.

در مواردی که وسیله‌ای عمداً پرت می‌شود، می‌توانید آن وسیله را موقتاً کنار بگذارید و پیامد رفتاری را به شکلی قابل فهم توضیح دهید.

بر اساس توصیه‌های HealthyChildren وابسته به AAP، رفتارهای خطرناک مانند ضربه زدن و گاز گرفتن نباید نادیده گرفته شوند؛ در مقابل، حفظ آرامش و ثبات در مرزبندی اهمیت دارد.

اگر پرخاشگری مرتب تکرار می‌شود، زمان وقوع، موقعیت و واکنش اطرافیان را یادداشت کنید. این اطلاعات به شناسایی محرک‌ها و انتخاب مداخله مناسب کمک می‌کند.

اگر این رفتارها به الگوی تکرارشونده تبدیل شده‌اند، آشنایی با روش‌های برخورد با کودک پرخاشگر می‌تواند به شما برای انتخاب واکنش مناسب در موقعیت‌های مختلف کمک کند.

چگونه خشم خودمان را در مقابل کودک کنترل کنیم؟

گاهی رفتار کودک چنان فشارآور است که والدین نیز احساس می‌کنند کنترل خود را از دست می‌دهند. بااین‌حال، نحوه واکنش بزرگسالان بخش مهمی از آموزش تنظیم هیجان است.

برای مدیریت خشم خود می‌توانید از این روش‌ها استفاده کنید:

1. مکث کنید: پیش از پاسخ دادن، چند نفس آرام بکشید و سرعت صحبتتان را کاهش دهید.
2. انتظارات واقع‌بینانه داشته باشید: از کودک دوساله انتظار نداشته باشید مانند یک بزرگسال هیجان خود را مدیریت کند.
3. از یک حامی کمک بگیرید: اگر احساس می‌کنید ممکن است واکنش آسیب‌زننده داشته باشید، کودک را در موقعیتی امن قرار دهید و برای مدتی کوتاه از فرد قابل اعتماد کمک بگیرید.
4. رفتار خود را اصلاح کنید: اگر فریاد زدید، پس از آرام شدن مسئولیت آن را بپذیرید و عذرخواهی کنید. این کار الگویی برای جبران اشتباه است.

پژوهش‌های علمی نیز اهمیت آموزش والدین را تأیید می‌کنند. در یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۳، مداخلات آموزش والدگری با کاهش رفتارهای خشونت‌آمیز جسمی و هیجانی والدین نسبت به کودکان همراه بودند.

بنابراین، آموزش کنترل خشم تنها مسئولیت کودک نیست؛ محیط خانوادگی و رفتار بزرگسالان نیز در این فرایند نقش دارند.

چه زمانی برای خشم کودک به روان‌شناس مراجعه کنیم؟

بروز خشم در کودکی طبیعی است، اما شدت، تکرار، مدت و پیامدهای آن تعیین می‌کنند که آیا ارزیابی تخصصی ضرورت دارد یا خیر.

در شرایط زیر بهتر است با روان‌شناس کودک، روان‌پزشک کودک یا پزشک اطفال مشورت کنید:

• پرخاشگری کودک باعث آسیب به خودش یا دیگران می‌شود.
• عصبانیت‌ها بسیار شدید، طولانی یا متناسب با سن کودک نیستند.
• رفتارهای خشمگینانه روابط خانوادگی، مهدکودک یا مدرسه را مختل کرده‌اند.
• کودک در فاصله بین فوران‌های خشم نیز اغلب تحریک‌پذیر یا ناراحت است.
• همراه با پرخاشگری، تغییرات قابل توجهی در خواب، اشتها، خلق یا عملکرد روزانه مشاهده می‌شود.
• با وجود اجرای منظم راهکارهای مناسب، مشکل ادامه پیدا می‌کند یا شدیدتر می‌شود.

مطابق راهنمای سال ۲۰۲۵ انجمن روان‌پزشکی کودک و نوجوان آمریکا، فوران‌هایی که با خودآسیب‌رسانی، پرخاشگری خطرناک، ناتوانی در آرام شدن یا مدت بیش از ۲۵ دقیقه همراه هستند، نیازمند ارزیابی حرفه‌ای‌اند. البته این مدت به‌تنهایی معیار تشخیص اختلال نیست.

متخصص در صورت نیاز عواملی مانند اضطراب، مشکلات تنظیم هیجان، اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی، تفاوت‌های رشدی یا فشارهای محیطی را بررسی می‌کند.

در موارد پرخاشگری بالینی، درمان‌هایی مانند آموزش مدیریت رفتار به والدین (PMT) و درمان تعامل والد ـ کودک (PCIT) پشتوانه پژوهشی دارند. یک فراتحلیل شامل ۲۵ کارآزمایی تصادفی اثربخشی این مداخلات را در کاهش رفتارهای مخرب کودکان نشان داده است.

اگر خطر جدی و فوری برای کودک یا اطرافیان وجود دارد، باید به‌جای انتظار برای نوبت عادی، از خدمات اورژانسی محل زندگی کمک گرفت.

کلام آخر

کنترل خشم کودک به معنای سرکوب ناراحتی یا جلوگیری از تمام گریه‌ها و اعتراض‌های او نیست. خشم بخشی طبیعی از رشد هیجانی است، اما کودک باید به‌تدریج یاد بگیرد آن را بدون آسیب رساندن به خود، دیگران یا محیط اطراف بیان کند.

آنچه از توصیه‌های علمی می‌توان نتیجه گرفت این است که شناخت علت خشم، برخورد آرام و قاطع، تعیین مرزهای رفتاری و تمرین مهارت‌های هیجانی متناسب با سن در کنار یکدیگر اهمیت دارند. هیچ روش واحدی برای تمام کودکان و تمام موقعیت‌ها مناسب نیست.

والدین می‌توانند با نام‌گذاری احساسات، تشویق رفتارهای مناسب و ایجاد فرصت برای بازی و گفت‌وگو، به رشد این مهارت کمک کنند. اگر خشم شدید یا مداوم زندگی کودک را مختل کرده است، ارزیابی تخصصی اهمیت دارد.

هدف نهایی این نیست که کودک هرگز عصبانی نشود؛ بلکه این است که بتواند خشم خود را بشناسد، آن را بیان کند و به‌مرور برای مدیریت آن تصمیم‌های سالم‌تری بگیرد.

سوالات متداول