اضطراب جدایی در کودکان چیست؟ + درمان

اضطراب جدایی در کودکان واکنشی طبیعی است که بسیاری از کودکان، به‌ویژه در سال‌های نخست زندگی، هنگام جدا شدن از والد یا مراقب اصلی تجربه می‌کنند. این واکنش معمولاً با گریه، چسبیدن به والد یا ناراحتی هنگام رفتن به مهدکودک یا ماندن نزد مراقب دیگر همراه است و با افزایش سن و احساس استقلال، کاهش پیدا می‌کند.

یونیسف نیز اضطراب جدایی را در کودکان خردسال پدیده‌ای شایع می‌داند:

«اضطراب جدایی در بسیاری از کودکان دیده می‌شود و بیشترین شیوع را در فاصله سنی ۶ ماهگی تا ۳ سالگی دارد.»

در این سن، کودک هنوز به‌خوبی درک نمی‌کند که دور شدن والد موقتی است و او دوباره بازمی‌گردد. به همین دلیل، گریه هنگام خداحافظی یا نپذیرفتن جدایی می‌تواند کاملاً طبیعی باشد. اما اگر این ترس شدید، مداوم و نامتناسب با سن کودک باشد و در مدرسه، خواب یا فعالیت‌های روزمره اختلال ایجاد کند، ممکن است از اضطراب جدایی طبیعی فراتر رفته و به اختلال اضطراب جدایی در کودکان تبدیل شده باشد.

علائم اضطراب جدایی در کودکان چیست؟

علائم اضطراب جدایی در کودکان معمولاً زمانی دیده می‌شود که کودک از والد یا مراقب اصلی خود جدا می‌شود یا احتمال جدایی را احساس می‌کند.

گریه هنگام خداحافظی، چسبیدن به والد و ناراحتی هنگام رفتن به مهدکودک از نشانه‌های رایج آن هستند.

برخی از نشانه‌های شایع عبارت‌اند از:

• گریه یا چسبیدن شدید به والد هنگام جدایی
• بی‌قراری و ناراحتی در موقعیت‌های جدید یا هنگام ترک والد
• تمایل به همراهی همیشگی والد یا مراقب
• دشواری در خوابیدن بدون حضور والد یا مراقب
• بیدار شدن و گریه کردن در شب پس از دوره‌ای که کودک خواب آرامی داشته است
• مقاومت هنگام ماندن در مهدکودک یا نزد مراقب دیگر

این واکنش‌ها، به‌ویژه در سنین پایین، می‌توانند بخشی طبیعی از رشد کودک باشند. بنابراین وجود یکی از این علائم به‌تنهایی به معنای اختلال اضطراب جدایی در کودکان نیست؛ شدت، مدت و تأثیر علائم بر زندگی کودک اهمیت بیشتری دارد و در بخش مربوط به تبدیل اضطراب جدایی به اختلال، دقیق‌تر به آن می‌پردازیم.

علت اضطراب جدایی کودکان چیست؟

اضطراب جدایی در کودکان معمولاً بخشی طبیعی از رشد عاطفی و شناختی کودک است و با افزایش وابستگی و احساس نیاز او به والد یا مراقب اصلی شکل می‌گیرد. به همین دلیل، جدایی از والد، محیط جدید یا افراد ناآشنا می‌تواند در سال‌های نخست زندگی باعث اضطراب و ناراحتی شود.

سن اضطراب جدایی در کودکان چه زمانی است؟

سن اضطراب جدایی در کودکان معمولاً از حدود ۶ ماهگی آغاز می‌شود و بین ۶ ماهگی تا ۳ سالگی شایع‌تر است. این اضطراب با رشد کودک معمولاً کاهش می‌یابد.

در هر سن، شکل آن متفاوت است؛ در نوزادان بیشتر به صورت گریه و چسبیدن به والد، در پیش‌دبستانی به شکل مقاومت هنگام جدایی و در سن مدرسه به صورت نگرانی درباره دوری از خانواده دیده می‌شود. اگر اضطراب با افزایش سن کاهش نیابد، شدید باشد یا زندگی روزمره کودک را مختل کند، باید اختلال اضطراب جدایی در کودکان بررسی شود.

در جدول زیر سن اضطراب جدایی در کودکان را به همراه شکل معمول آن مشاهده خواهید کرد:

سن کودک	شکل معمول اضطراب جدایی
۶ ماهگی تا ۳ سالگی	گریه، چسبیدن به والد و ناراحتی هنگام جدا شدن
سن پیش‌دبستانی	مقاومت هنگام مهدکودک یا ماندن نزد مراقب دیگر
سن مدرسه	نگرانی بیشتر درباره دوری از خانه و خانواده یا امنیت والدین
سنین بالاتر	اگر اضطراب شدید و مداوم باشد، می‌تواند نیازمند بررسی تخصصی باشد

در ادامه، هر یک از این دوره‌های سنی را جداگانه بررسی می‌کنیم تا مشخص شود اضطراب جدایی در کودکان طبیعی است یا نه و در هر مرحله چه شکلی دارد و چه زمانی ممکن است از حالت معمول خارج شود.

 اضطراب جدایی در نوزادان و کودکان نوپا چگونه است؟

در این سن، اضطراب جدایی بیشتر به شکل واکنش‌های رفتاری هنگام دور شدن والد دیده می‌شود و معمولاً با افزایش سن کاهش پیدا می‌کند.

نشانه‌های رایج اضطراب جدایی در این سن عبارت‌اند از:

• گریه کردن وقتی والد از اتاق خارج می‌شود یا از دید کودک دور می‌شود.
• چسبیدن به والد و مقاومت در برابر جدا شدن از او.
• بی‌قراری یا گریه هنگام ماندن در مهدکودک یا سپرده شدن به مراقب دیگر.
• گریه یا بیدار شدن در شب، به‌خصوص اگر کودک پیش از آن خواب آرامی داشته باشد.
• امتناع از خوابیدن بدون حضور والد یا تمایل به اینکه والد هنگام خواب در کنار او باشد.
• بی‌قراری بیشتر در محیط‌ها یا موقعیت‌های ناآشنا، به‌ویژه زمانی که فرد ناآشنایی نیز حضور داشته باشد.

این رفتارها معمولاً تا حدود ۲ تا ۳ سالگی به‌تدریج کمتر می‌شوند؛ بنابراین در این سن، وجود اضطراب جدایی به‌تنهایی نشانه اختلال نیست.

اضطراب جدایی در سن پیش‌دبستانی چگونه بروز می‌کند؟

در سن پیش‌دبستانی، کودک معمولاً استقلال بیشتری پیدا می‌کند، اما هنوز ممکن است هنگام جدا شدن از والد یا ورود به محیطی مانند مهدکودک دچار اضطراب شود. اضطراب جدایی در کودکان پیش‌دبستانی می‌تواند با وابستگی بیشتر به والد یا معلم و دشواری در برقراری ارتباط و فعالیت مستقل همراه باشد.

• گریه یا مقاومت هنگام جدا شدن از والد
• تمایل به همراهی مداوم والد یا مراقب
• دشواری در ماندن در مهدکودک یا محیط‌های جدید
• وابستگی بیشتر به معلم برای احساس امنیت
• کاهش تمایل به انجام فعالیت‌ها به‌صورت مستقل
• دشواری بیشتر در تعامل با همسالان در صورت شدت گرفتن اضطراب

این واکنش‌ها می‌توانند بخشی از یک اضطراب جدایی طبیعی در کودکانباشند و شدت آن‌ها در هر کودک متفاوت است. بنابراین، صرف وجود اضطراب هنگام جدایی به معنای اختلال اضطراب جدایی در کودکان نیست.

 اضطراب جدایی در کودکان سن مدرسه چگونه است؟

در سن مدرسه، اضطراب جدایی ممکن است کمتر به شکل گریه و چسبیدن به والد دیده شود و بیشتر به صورت نگرانی و ترس درباره دور بودن از خانواده بروز کند. کودک ممکن است بتواند نگرانی خود را با کلمات بیان کند؛ برای مثال، نگران باشد که هنگام نبودن او اتفاق بدی برای والدینش رخ دهد.

نشانه‌هایی که ممکن است در این سن دیده شوند عبارت‌اند از:

• مقاومت در برابر رفتن به مدرسه، اردو یا فعالیت‌های بدون حضور والد
• نگرانی درباره سلامت و امنیت والدین هنگام دور بودن از آن‌ها
• دشواری در خوابیدن به‌تنهایی یا کابوس‌های مرتبط با جدایی
• دنبال کردن والد در خانه و تمایل زیاد به نزدیک بودن به او
• بروز مکرر علائم جسمی مانند دل‌درد یا سردرد در موقعیت‌های استرس‌زا
• عصبانیت یا قشقرق هنگام جدایی، به‌خصوص وقتی کودک نمی‌تواند نگرانی خود را به‌خوبی بیان کند

اگر نگرانی کودک مداوم باشد و رفتن به مدرسه، فعالیت‌های روزمره یا روابط او را مختل کند، لازم است وضعیت او دقیق‌تر بررسی شود.

آیا اضطراب جدایی بعد از سال‌های ابتدایی کودکی هم ممکن است؟

بله. اضطراب جدایی در کودکان فقط به سال‌های ابتدایی زندگی محدود نمی‌شود و ممکن است در سنین بالاتر، حتی در دوره نوجوانی نیز دیده شود. تفاوت این است که با افزایش سن، کودک معمولاً می‌تواند نگرانی خود را بهتر بیان کند و اضطراب ممکن است بیشتر به شکل ترس از آسیب دیدن والدین، نگرانی از دور ماندن از خانه یا امتناع از رفتن به مدرسه بروز کند.

این اضطراب گاهی پس از یک تغییر یا رویداد استرس‌زا مانند بیماری، تغییر مدرسه یا شرایط دشوار خانوادگی دوباره ظاهر می‌شود. با این حال، ادامه داشتن اضطراب جدایی در سنین بالاتر لزوماً به معنای اختلال نیست و زمانی اهمیت پیدا می‌کند که شدت آن با سن کودک تناسب نداشته باشد، ادامه‌دار باشد و در مدرسه، خواب، روابط یا فعالیت‌های روزمره اختلال ایجاد کند.

چه زمانی اضطراب جدایی به اختلال تبدیل می‌شود؟

وقتی ترس و نگرانی کودک از جدایی بیش از حد، مداوم و طولانی‌مدت شود و در فعالیت‌های روزمره او یا خانواده اختلال ایجاد کند، ممکن است اضطراب جدایی به اختلال اضطراب جدایی در کودکان تبدیل شده باشد. در این حالت، شدت و تداوم علائم دیگر متناسب با سن و مرحله رشدی کودک نیست.

در بررسی زمان اضطراب جدایی در کودکان نیز باید به مدت و شدت علائم توجه کرد. دکتر هاینس از مرکز سلامت کودکان Riley در توضیح اختلال اضطراب جدایی می‌گوید:

«اختلال اضطراب جدایی، ترسی بیش از حد و مداوم است که دست‌کم چهار هفته ادامه دارد و باعث فشار و دشواری برای خانواده و مراقبان می‌شود، زیرا محدودیت‌هایی در فعالیت‌های مشترک خانواده ایجاد می‌کند.»

در جدول زیر می‌توانید علائم و روش‌های بروز اضطراب در کودکان آشنا شوید:

نشانه	چگونه بروز می‌کند؟
تداوم علائم	ترس و نگرانی از جدایی در کودکان معمولاً دست‌کم ۴ هفته ادامه دارد.
اختلال در مدرسه و فعالیت‌ها	کودک به دلیل ترس از جدایی از مدرسه، اردو، کلاس یا فعالیت‌های معمول خودداری می‌کند.
نگرانی شدید درباره والدین	نگران بیمار شدن، آسیب دیدن یا رخ دادن اتفاق بد برای والدین است.
ترس از تنها ماندن	نمی‌تواند بدون حضور والد یا مراقب در خانه بماند یا بخوابد.
کابوس‌های مکرر	خواب‌هایی درباره جدایی، گم شدن یا از دست دادن اعضای خانواده دارد.
علائم جسمی	دل‌درد، سردرد، تهوع یا ناراحتی‌های جسمی هنگام جدایی یا پیش‌بینی آن ایجاد می‌شود.
واکنش‌های شدید رفتاری	هنگام جدایی گریه شدید، قشقرق یا بی‌قراری قابل توجه نشان می‌دهد.

درمان اضطراب جدایی در کودکان چگونه است؟

درمان اضطراب جدایی در کودکان به شدت علائم و شرایط کودک بستگی دارد. در موارد خفیف، تمرین جدایی‌های کوتاه، ایجاد احساس امنیت و خداحافظی‌های کوتاه و آرام می‌تواند به کودک کمک کند. در موارد شدیدتر، روان‌درمانی و گاهی دارو تحت نظر متخصص به کار می‌رود.

والدین می‌توانند با تمرین تدریجی جدایی، به کودک کمک کنند تا احساس امنیت و استقلال بیشتری پیدا کند:

• جدایی‌های کوتاه را از فردی که کودک به او اعتماد دارد تمرین کنید و به‌تدریج زمان آن را افزایش دهید.
• درباره زمان بازگشت خود با کودک صحبت کنید و به قولی که می‌دهید عمل کنید.
• خداحافظی را کوتاه، آرام و مثبت نگه دارید و آن را طولانی نکنید.
• یک وسیله مورد علاقه مانند عروسک یا پتو در اختیار کودک قرار دهید.
• هنگام ترس، با آرامش به نگرانی‌های کودک گوش دهید و احساس او را نادیده نگیرید.
• مراقب یا محیط جدید را به‌تدریج به کودک معرفی کنید.

بر اساس راهنمای بالینی آکادمی روان‌پزشکی کودک و نوجوان آمریکادر مواردی که کودک دچار اختلال اضطراب جدایی است، درمان شناختی-رفتاری (CBT) یکی از روش‌های اصلی درمان محسوب می‌شود.

این روش می‌تواند شامل آموزش مهارت‌های آرام‌سازی، شناسایی افکار اضطراب‌زا و مواجهه تدریجی با موقعیت‌هایی باشد که کودک از آن‌ها اجتناب می‌کند. در برخی موارد نیز ممکن است دارو در کنار روان‌درمانی مورد استفاده قرار گیرد.

چه زمانی اضطراب جدایی نیاز به مراجعه به متخصص دارد؟

اگر اضطراب جدایی باعث شود کودک نتواند کارهای معمول زندگی خود را انجام دهد یا خانواده برای مدیریت آن با مشکل جدی روبه‌رو شوند، بهتر است از متخصص کمک گرفته شود.

مراجعه به متخصص به‌ویژه زمانی اهمیت دارد که کودک:

• برای رفتن به مدرسه یا مهدکودک مقاومت نشان می‌دهد و تمایلی به جدا شدن از والدین ندارد.
• به دلیل ترس از جدایی نمی‌تواند در فعالیت‌های متناسب با سن خود شرکت کند.
• دچار مشکلات قابل‌توجه در خواب، کابوس یا ترس از تنها خوابیدن شده است.
• مرتب از دل‌درد، سردرد یا ناراحتی جسمی هنگام جدایی شکایت می‌کند.
• به‌شدت از تنها ماندن یا دور بودن از والدین اجتناب می‌کند.
• با وجود حمایت و تمرین‌های معمول والدین، اضطراب او کاهش پیدا نمی‌کند.

در این شرایط، متخصص می‌تواند علت اضطراب و میزان تأثیر آن بر زندگی کودک را بررسی کند و در صورت نیاز، مسیر درمان مناسب را مشخص کند.

مجتبی تمسکی نیز در همایش «رهایی از ترس و اضطراب» به موضوع اضطراب جدایی از عزیزان پرداخته و بر یادگیری شیوه مواجهه با ترس و اضطراب تأکید می‌کند. در محتوای این دوره، شناخت ریشه اضطراب، تشخیص ترس‌های منطقی و غیرمنطقی و یادگیری روش‌های مواجهه با اضطراب از موضوعات اصلی هستند. از این دیدگاه، هدف صرفاً فرار کردن از موقعیت اضطراب‌آور نیست، بلکه فرد باید نحوه مواجهه و مدیریت اضطراب را یاد بگیرد.

جمع‌بندی

اضطراب جدایی در کودکان، به‌خصوص در سال‌های ابتدایی زندگی، می‌تواند بخشی طبیعی از رشد باشد و معمولاً با افزایش سن و استقلال کودک کاهش پیدا می‌کند. گریه، چسبیدن به والد یا مقاومت در برابر رفتن به مهدکودک و مدرسه همیشه به معنای وجود اختلال نیست. آنچه اهمیت دارد شدت، مدت و تأثیر این اضطراب بر زندگی روزمره کودک است.

اگر ترس از جدایی شدید و مداوم باشد و در خواب، مدرسه، روابط یا فعالیت‌های معمول کودک اختلال ایجاد کند، بهتر است وضعیت او توسط متخصص بررسی شود. در صورت تشخیص اختلال اضطراب جدایی نیز روش‌هایی مانند درمان شناختی‌رفتاری (CBT) و در برخی موارد دارودرمانی تحت نظر متخصص می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند.

سوالات متداول