خیانت چیست؟ تعریف و بررسی دلایل

خیانت یکی از پیچیده‌ترین اتفاقاتی است که ممکن است در یک رابطه عاطفی یا زندگی مشترک رخ دهد؛ اتفاقی که معمولاً فقط یک رفتار را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد، بلکه می‌تواند اعتماد، احساس امنیت و تصویری را که فرد از رابطه خود داشته است تغییر دهد. با این حال، وقتی درباره خیانت در رابطه صحبت می‌کنیم، منظور لزوماً فقط برقراری رابطه جنسی با فردی خارج از رابطه نیست.

یک ارتباط عاطفی پنهانی، ردوبدل کردن پیام‌های صمیمانه یا جنسی، رابطه آنلاین و حتی برخی ارتباط‌هایی که از مرزهای مورد توافق زوج عبور می‌کنند نیز ممکن است خیانت تلقی شوند. به همین دلیل، برای پاسخ به سؤال خیانت چیست؟ ابتدا باید بدانیم زوجین چه مرزهایی برای رابطه خود تعریف کرده‌اند و آیا رفتاری خارج از این مرزها، به شکل پنهانی انجام شده است یا خیر.

خیانت چیست؟

در ساده‌ترین تعریف خیانت می‌توان گفت خیانت زمانی اتفاق می‌افتد که یکی از طرفین یک رابطه متعهدانه، مرزها یا توافق‌های مربوط به انحصار عاطفی، عاشقانه یا جنسی رابطه را زیر پا بگذارد.

خیانت در رابطه فقط به برقراری رابطه جنسی با فردی دیگر محدود نمی‌شود. یک مرور علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۳، خیانت را به رفتارهای عاطفی، جنسی یا عاشقانه‌ای مرتبط می‌داند که فرد آن‌ها را از شریک عاطفی خود پنهان می‌کند و با توافق یا انتظار دو طرف درباره انحصاری بودن رابطه در تضاد است. البته پژوهشگران تأکید می‌کنند که تعریف خیانت برای همه رابطه‌ها یکسان نیست و ممکن است مرزهای آن از یک زوج به زوج دیگر متفاوت باشد.

بنابراین اگر بخواهیم معنی خیانت را گسترده‌تر در نظر بگیریم، سه عنصر اهمیت زیادی پیدا می‌کنند: وجود یک رابطه متعهدانه، عبور از مرز یا توافق رابطه و پنهان‌کاری یا نقض اعتماد.

شناخت این موضوع کمک می‌کند زوج‌ها به جای تکیه بر تعاریف مبهمی مانند «من که کاری نکردم»، درباره مرزهای واقعی رابطه خود صحبت کنند.

تعریف خیانت از نظر روانشناسی

انجمن روان‌شناسی آمریکا (APA) در مطلبی درباره خیانت توضیح می‌دهد که تعریف افراد از خیانت می‌تواند متفاوت باشد و رفتارهای فیزیکی معمولاً بیشتر از رفتارهای عاطفی یا دیجیتال به‌عنوان خیانت شناخته می‌شوند. با این حال، مرزهای مورد توافق زوج و احساسی که عبور از این مرزها ایجاد می‌کند، بخش مهمی از تعریف خیانت است.

مؤسسه گاتمن نیز رابطه پنهانی عاطفی یا جنسی با فردی غیر از شریک اصلی را که تعهد مربوط به انحصار جنسی یا عاشقانه را نقض کند و رابطه اصلی را تهدید کند، در چارچوب خیانت قرار می‌دهد.

پس تعریف خیانت از نظر روانشناسی را نمی‌توان فقط با یک سؤال مانند «آیا رابطه جنسی اتفاق افتاده است؟» مشخص کرد. نوع تعهد، توافق‌های زوج، میزان صمیمیت با فرد سوم، پنهان‌کاری و نقض اعتماد نیز باید در نظر گرفته شوند.

چه چیزهایی خیانت محسوب می‌شود؟

شاید برای شما هم این سوال پیش بیاید که خیانت شامل چیست؟ اما باید بدانید که خیانت برای همه روابط دقیقاً یکسان نیست. برای مثال ممکن است یک زوج دنبال کردن یا صحبت کردن با افراد دیگر در شبکه‌های اجتماعی را مسئله‌ای عادی بدانند، در حالی که زوج دیگری درباره بعضی ارتباط‌های آنلاین مرزهای مشخصی داشته باشند.

با این حال، رفتارهایی مانند رابطه جنسی خارج از رابطه متعهدانه، بوسیدن یا تماس جنسی با فرد دیگر، ایجاد رابطه عاشقانه مخفی، فرستادن پیام‌ها یا تصاویر جنسی، سکس آنلاین و بعضی ارتباط‌های عاطفی پنهانی می‌توانند مصداق خیانت باشند.

پژوهش درباره خیانت اینترنتی نیز نشان می‌دهد رفتارهایی مانند سکس آنلاین، ارسال تصاویر جنسی و به اشتراک گذاشتن فانتزی‌های جنسی با فرد دیگر، از رفتارهایی هستند که بسیاری از افراد آن‌ها را در محدوده خیانت آنلاین قرار می‌دهند. البته مرز رفتارهای دیجیتال نسبت به رفتارهای حضوری می‌تواند مبهم‌تر باشد.

نکته مهم این است که نمی‌توان فهرستی تهیه کرد که برای تمام زوج‌ها بدون استثنا معتبر باشد.

مرز خیانت در یک رابطه کجاست؟

یکی از بهترین راه‌ها برای مشخص کردن مرز خیانت در رابطه، تعریف شفاف توافق‌های رابطه است.

زوجین بهتر است درباره این موضوعات مشخص صحبت کنند: چه نوع ارتباطی با دیگران قابل قبول است؟ ارتباط با شریک عاطفی سابق چه مرزی دارد؟ آیا گفت‌وگوهای خصوصی یا صمیمانه آنلاین قابل قبول است؟ ارسال عکس خصوصی چطور؟ آیا ارتباطی وجود دارد که فرد احساس کند باید آن را از همسرش مخفی کند؟

پنهان‌کاری می‌تواند یک علامت مهم برای بررسی مرزهای رابطه باشد، اما هر پنهان‌کاری الزاماً خیانت نیست. برای مثال مخفی کردن خرید یک هدیه با داشتن یک رابطه عاطفی مخفی قابل مقایسه نیست.

در نهایت، مرز خیانت تا حد زیادی به توافق صریح یا ضمنی درباره تعهد عاطفی و جنسی بستگی دارد. به همین دلیل گفت‌وگو درباره این مرزها بهتر است قبل از ایجاد بحران انجام شود.

انواع خیانت چیست؟

وقتی درباره انواع خیانت یا انواع خیانت زناشویی صحبت می‌کنیم، دسته‌بندی‌های متفاوتی وجود دارد و نمی‌توان یک تقسیم‌بندی واحد را استاندارد مطلق دانست. با این حال، برای درک ساده‌تر موضوع می‌توان خیانت را به چند گروه اصلی تقسیم کرد.

خیانت جنسی

خیانت جنسی زمانی اتفاق می‌افتد که فرد خارج از چارچوب توافق جنسی رابطه خود با شخص دیگری وارد تعامل جنسی شود.

در بسیاری از پژوهش‌ها، خیانت جنسی یکی از واضح‌ترین مصادیق خیانت محسوب می‌شود. البته اینکه دقیقاً چه رفتاری «جنسی» تلقی شود نیز می‌تواند به مرزهای تعیین‌شده در رابطه بستگی داشته باشد.

خیانت جنسی ممکن است همراه با احساسات عاشقانه باشد یا بدون وابستگی عاطفی اتفاق بیفتد.

خیانت عاطفی یا احساسی

خیانت عاطفی یا خیانت احساسی زمانی مطرح می‌شود که فرد با شخص دیگری رابطه‌ای عاطفی و صمیمانه ایجاد کند که از مرزهای رابطه اصلی عبور می‌کند.

برای مثال ممکن است فرد مشکلات، احساسات و موضوعات خصوصی زندگی خود را به شکل مستمر با شخص دیگری در میان بگذارد، وابستگی شدیدی به او پیدا کند، منتظر پیام‌های او باشد و در عین حال این ارتباط را از همسر یا شریک خود پنهان کند.

خیانت عاطفی الزاماً با رابطه جنسی همراه نیست. همین موضوع باعث می‌شود تشخیص مرز میان «دوستی نزدیک» و «رابطه عاطفی خارج از تعهد» گاهی دشوار باشد.

مطالعات نیز نشان داده‌اند واکنش افراد به خیانت عاطفی و جنسی یکسان نیست و هر دو می‌توانند احساس آسیب، خشم یا ناراحتی قابل توجه ایجاد کنند.

خیانت آنلاین یا دیجیتال

خیانت زن در فضای مجازی یا خیانت شوهر در فضای مجازی از نظر ماهیت روان‌شناختی دو پدیده کاملاً جداگانه نیستند. در هر دو مورد باید نوع ارتباط، محتوای پیام‌ها، میزان صمیمیت، توافق زوج و پنهان‌کاری بررسی شود.

ارسال پیام‌های عاشقانه یا جنسی، تبادل تصاویر خصوصی، سکس آنلاین یا ایجاد یک رابطه عاشقانه مخفی در اینترنت می‌تواند در محدوده خیانت دیجیتال قرار گیرد.

خیانت فکری و خیانت در حد پیام

اصطلاح خیانت فکری یا خیانت ذهنی به همسر در گفت‌وگوهای روزمره زیاد استفاده می‌شود، اما باید در کاربرد آن محتاط بود.

داشتن یک فکر، خیال یا حتی احساس کشش نسبت به فردی دیگر، به‌تنهایی معادل انجام خیانت نیست. انسان همیشه کنترل کاملی بر پیدایش افکار و احساسات خود ندارد. مسئله زمانی متفاوت می‌شود که این علاقه به یک ارتباط مخفیانه، صمیمیت عاطفی یا جنسی یا رفتاری تبدیل شود که توافق رابطه را نقض می‌کند.

در مورد «خیانت در حد پیام» نیز محتوای پیام اهمیت دارد. یک گفت‌وگوی عادی را نمی‌توان صرفاً به دلیل خصوصی بودن خیانت نامید، اما پیام‌های عاشقانه، جنسی یا ایجاد یک رابطه عاطفی پنهانی ممکن است از مرزهای رابطه عبور کنند.

ریشه خیانت چیست؟

بسیاری از افراد تصور می‌کنند که ریشه خیانت ممکن است تنوع طلبی یا خسته شدن از شریک زندگی باشد.

مجتبی تمسکی در یکی از گفتگوهای خود در یک پست اینستاگرامی در مورد ریشه خیانت چنین می‌گوید:

برخلاف تصور بسیاری از افراد، خیانت به دلیل دوست نداشتن طرف مقابل نیست، یک نفر ممکن است همسرش را دوست داشته باشد ولی باز هم خیانت کند! دلیل آن هم می‌تواند نیاز به تایید، ترس از صمیمیت، خشم از جنس مخالف، پایین آمدن تعهد و پر کردن خلاء‌های درونی باشد.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند دلایل خیانت از نظر روانشناسی می‌توانند ترکیبی از عوامل فردی، کیفیت رابطه و شرایط محیطی باشند. یک مرور علمی درباره خیانت نیز عوامل مرتبط با فرد، رابطه و زمینه اجتماعی را در بررسی احتمال خیانت مطرح کرده است.

برخی مطالعات، ارتباط میان عواملی مانند رضایت کمتر از رابطه، تعهد پایین‌تر، نگرش پذیراتر نسبت به خیانت و جذاب‌تر دیدن گزینه‌های خارج از رابطه را با درگیری خارج از رابطه گزارش کرده‌اند. این عوامل «علت قطعی» نیستند و وجودشان به این معنی نیست که فرد حتماً خیانت خواهد کرد.

در بررسی علل خیانت در روانشناسی همچنین عواملی مانند سبک دلبستگی و میزان تعهد مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. برای نمونه، برخی پژوهش‌ها میان دلبستگی اجتنابی، تعهد کمتر و احتمال بیشتر برخی رفتارهای مرتبط با خیانت ارتباط یافته‌اند؛ اما این یافته‌ها نیز رابطه آماری هستند، نه حکمی قطعی درباره رفتار یک فرد.

نشانه‌های خیانت در رابطه چیست؟

وقتی افراد به خیانت مشکوک می‌شوند، معمولاً دنبال راه‌های پی بردن به خیانت همسر هستند. تغییر ناگهانی در میزان صمیمیت، افزایش پنهان‌کاری درباره تلفن همراه، تغییر الگوی ارتباط، فاصله عاطفی یا رفتارهای غیرمعمول ممکن است باعث ایجاد سؤال و نگرانی شوند.

اما هیچ‌کدام از این موارد به‌تنهایی اثبات‌کننده خیانت نیستند. تغییر رفتار می‌تواند دلایل متعدد دیگری مانند فشار کاری، مشکلات فردی، اختلافات رابطه یا مسائل روان‌شناختی داشته باشد.

حتی پژوهش‌ها میان خیانت گزارش ‌شده و خیانت مورد ظن شریک تمایز قائل می‌شوند؛ یعنی شک به خیانت را نباید با وقوع اثبات‌شده آن یکی دانست.

موضوع دیگری که نباید با نشانه‌های واقعی خیانت اشتباه گرفته شود، وسواس فکری خیانت است.

برخی افراد ممکن است دائماً درباره وفاداری شریک خود دچار شک شوند، رفتارهای او را بررسی کنند، شبکه‌های اجتماعی او را بارها جست‌وجو کنند یا برای کاهش اضطراب خود مرتباً از او سؤال بپرسند.

بنابراین شک مکرر به خیانت لزوماً به معنی وجود خیانت نیست. اگر این افکار شدید، تکرارشونده و مختل‌کننده زندگی شده‌اند، ارزیابی توسط روان‌شناس می‌تواند مفید باشد.

بعد از خیانت چه باید کرد؟

فهمیدن خیانت می‌تواند با مجموعه‌ای از احساسات شدید مانند خشم، غم، سردرگمی و بی‌اعتمادی همراه باشد. در چنین شرایطی تصمیم‌های عجولانه ممکن است شرایط را پیچیده‌تر کنند.

اولین مسئله، مشخص شدن واقعیت و ایجاد فضایی برای تصمیم‌گیری است. سپس باید درباره ادامه یا پایان رابطه، مرزهای ارتباط با فرد سوم، مسئولیت‌پذیری و امکان بازسازی اعتماد تصمیم گرفته شود.

اگر دو طرف تصمیم به ادامه رابطه داشته باشند، بازسازی اعتماد معمولاً فقط با وعده اتفاق نمی‌افتد. صداقت، پذیرش مسئولیت و رفتارهای قابل اعتماد در طول زمان اهمیت دارند. مؤسسه گاتمن نیز بازسازی اعتماد را فرایندی تدریجی می‌داند و بر مسئولیت‌پذیری و شفافیت تأکید می‌کند.

آیا خیانت همیشه به معنی پایان رابطه است؟

خیر. گزاره طلاق تنها چاره خیانت است را نمی‌توان به‌عنوان یک قاعده روان‌شناختی برای همه زوج‌ها پذیرفت.

بعضی روابط بعد از خیانت پایان پیدا می‌کنند و برخی زوج‌ها تصمیم می‌گیرند رابطه را ادامه دهند و برای بازسازی اعتماد تلاش کنند. وقوع خیانت الزاماً به معنی پایان رابطه نیست، هرچند ترمیم رابطه می‌تواند فرایندی دشوار و طولانی باشد.

پژوهش درباره زوج‌درمانی نیز شواهدی ارائه کرده است که برخی زوج‌های درگیر خیانت می‌توانند در جریان درمان بهبود قابل توجهی در رضایت از رابطه تجربه کنند، هرچند نتایج برای همه زوج‌ها یکسان نیست و مطالعات موجود محدودیت‌هایی دارند.

ادامه دادن رابطه به هر قیمتی نیز هدف نیست. تصمیم نهایی به شرایط رابطه، خواسته‌های دو طرف، تکرار یا عدم تکرار خیانت، مسئولیت‌پذیری، امنیت رابطه و امکان بازسازی اعتماد بستگی دارد.

چه زمانی کمک گرفتن از مشاور می‌تواند مفید باشد؟

اگر بعد از خیانت گفت‌وگوها دائماً به دعوا ختم می‌شوند، اعتماد به ‌شدت آسیب دیده، فرد نمی‌تواند از افکار مربوط به خیانت فاصله بگیرد یا زوج درباره ادامه رابطه سردرگم هستند، کمک گرفتن از روان‌شناس یا زوج‌درمانگر می‌تواند مفید باشد.

زوج‌درمانی قرار نیست به جای افراد تصمیم بگیرد که حتماً از یکدیگر جدا شوند یا حتماً زندگی مشترک را ادامه دهند. یکی از اهداف مهم درمان این است که زوج بتواند اتفاق رخ‌داده، زمینه‌های رابطه، مسئولیت‌ها و امکان ترمیم اعتماد را در فضای ساختارمندتری بررسی کند.

برخی رویکردهای زوج‌درمانی نیز به‌طور مشخص برای کار با تعارض‌های ناشی از خیانت مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

اگر در رابطه خشونت، تهدید یا کنترل اجباری وجود دارد، موضوع فقط «حل اختلاف زوجین» نیست و اولویت باید ارزیابی ایمنی و دریافت کمک تخصصی مناسب باشد.

کلام آخر

همانطور که خواندید بهتر است خیانت را صرفاً معادل رابطه جنسی خارج از ازدواج ندانیم. تعریف گسترده‌تر خیانت شامل رفتارهای جنسی، عاطفی، عاشقانه و برخی رفتارهای آنلاین است که مرزهای مورد توافق یک رابطه متعهدانه را نقض می‌کنند.

همچنین برای ریشه خیانت نمی‌توان یک دلیل واحد معرفی کرد. مجموعه‌ای از عوامل فردی، رابطه‌ای و محیطی ممکن است به خیانت ختم شوند.

در نهایت این نکته را در نظر داشته باشید که خیانت لزوماً پایان رابطه نیست و از طرف دیگر هیچ فردی نیز مجبور نیست پس از خیانت رابطه را ادامه دهد. تصمیم درباره ادامه یا پایان رابطه موضوعی شخصی است که بهتر است با توجه به شرایط واقعی رابطه، امنیت، مسئولیت‌پذیری و امکان بازسازی اعتماد گرفته شود.

سوالات متداول